Duitsland, Nederland, Oostenrijk en het Verenigd Koninkrijk: vergelijk functies, geen organogrammen

Een autoriteit aanwijzen volstaat niet. Ook moet worden bepaald wie adviseert, wie toezicht houdt, wie beslist en hoe expertise wordt gedeeld. Vier buitenlandse voorbeelden verduidelijken die keuzes, op voorwaarde dat elk voorbeeld in zijn eigen juridische ontwikkelingsfase wordt gelezen.

Duitsland: een aangenomen wet. Het KI-MIG van 22 juli 2026 (BGBl. 2026 I nr. 223) kent de Bundesnetzagentur een principiële bevoegdheid toe, met uitzonderingen voor bepaalde producten en financiële activiteiten. Een onafhankelijke kamer met drie leden brengt jaarlijks verslag uit aan de Bundestag. Haar werkterrein is nauwkeurig afgebakend: bepaalde biometrische AI-systemen met een hoog risico die worden ingezet voor rechtshandhaving, grensbeheer, rechtsbedeling en democratie, evenals de systemen met een hoog risico uit de punten 6, 7 en 8 van bijlage III. § 2 behoudt het toezicht op systemen die door overheidsinstanties van de Duitse deelstaten (Länder) in de handel worden gebracht, in gebruik worden gesteld of gebruikt, echter voor aan de bevoegde autoriteiten van die deelstaten. Deze kamer is dus geen algemene autoriteit voor alle AI-systemen.[3]

Nederland: een voorstel. Op 20 april 2026 presenteerde de regering een model dat steunt op bestaande toezichthouders, gecoördineerd door de Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur. Het gaat om een voorstel, niet om een aangenomen wet.[4]

Oostenrijk: een ondersteunende dienst. De Oostenrijkse wet belast de RTR met informatie en advies over AI (“Informations- und Beratungsangebot”) voor media, telecommunicatie en postdiensten.[5] Dat is een ondersteunende functie. Zij schept op zichzelf geen algemene sanctiebevoegdheid.

Verenigd Koninkrijk: expertise delen. Het Digital Regulation Cooperation Forum omschrijft zijn groep voor AI-audits als een “internal, cross-regulatory forum”. Toezichthouders wisselen er auditmethoden uit en vergelijken de bevoegdheden die de wet hun elk toekent.[6] De groep creëert geen gemeenschappelijke autoriteit en geen nieuwe bevoegdheid.

Drie functies die niet mogen worden verward

Deze voorbeelden tonen drie afzonderlijke functies. Advies helpt een onderneming te begrijpen wat van haar wordt verwacht. Het delen van auditcapaciteit helpt toezichthouders beter te werken. Toezicht en sancties vereisen een eigen wettelijke bevoegdheid. Een instelling kan de drie functies vervullen, maar de betrokkene moet weten met welke functie hij te maken heeft.

De bijdrage die ik voor de raadpleging heb voorbereid, trekt daaruit een praktisch gevolg: een onderneming die te goeder trouw een vraag stelt, mag niet vrezen dat die vraag aanleiding geeft tot een onderzoek naar haar. De manier waarop advies en toezicht informatie delen, of niet delen, bepaalt de kwaliteit van de vragen die het Instituut zal ontvangen.

Samenwerken zonder de rollen te vervagen

Een Nederlandse brief van 8 juli 2026 verduidelijkt de grens. De voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State bespreekt daarin twee artikelen van het wetsvoorstel. Over artikel 4.1 acht zij het begeleiden van een project in een regulatory sandbox onverenigbaar met de rechtsprekende functie. Bij artikel 5.1 vraagt zij uitdrukkelijk dat de bepaling niet van toepassing is op het voorzitterschap van die afdeling: met andere autoriteiten een uniforme interpretatie overeenkomen zou onverenigbaar zijn met de onafhankelijke rechtsprekende functie. Zij laat niettemin ruimte voor samenwerking die nodig is voor effectief toezicht, op voorwaarde dat die de onafhankelijkheid niet in het gedrang brengt.[7] Dezelfde brief noemt een voorgenomen gezamenlijk expertiseteam, zonder te stellen dat dit al werkt. Het betreft een consultatiereactie, geen rechterlijke uitspraak.

Voor België is dit een les in werkwijze. Voordat samenwerking wordt toegejuicht, moeten de rollen die worden samengebracht duidelijk zijn. Ons voorstel: test de beoogde afspraken aan de hand van twee of drie fictieve gevallen. In het ene komen een technisch probleem en gevolgen voor een persoon samen; in het andere ontstaat een meningsverschil tussen diensten. De test zou tonen welk traject wordt gevolgd, wie voor elke stap verantwoordelijk is en wat de gebruiker te weten komt.

De voorstellen in deze vier artikelen zijn van de auteur en komen uit de bijdrage die hij voor de BIPT-raadpleging heeft voorbereid. Zij verbinden het Instituut niet.