Toezicht op AI: bevoegdheden, mensen en bewijs

Een kmo gebruikt software om sollicitaties te selecteren. Een werknemer betwist een afwijzing die hij niet begrijpt. Een gemeente bereidt een instrument voor beslissingsondersteuning voor. Ze stellen allemaal dezelfde vraag: waar kunnen we terecht? Het antwoord hangt minder af van de naam van een autoriteit dan van wat men nodig heeft: uitleg, toezicht of een beslissing waartegen beroep mogelijk is.

Op 6 oktober 2026 verklaarde minister Vanessa Matz in de Kamercommissie voor Economie: “België heeft deze formele aanwijzing nog niet verricht.” Zij beschreef twee parallelle trajecten: een federale wet en een samenwerkingsakkoord met de deelstaten, met een beoogde centrale rol voor het BIPT. Die verklaring beschrijft de toestand op die datum. De lezer moet nagaan hoe de regelgeving ervoor staat wanneer hij dit leest.[1]

Op 15 oktober 2026 opende het BIPT een raadpleging over zijn ontwerp van strategisch plan 2027–2029, die loopt tot en met 6 november 2026. Het ontwerp omschrijft de bevoegdheden voor datamarkten en het toezicht op AI-systemen als “in toewijzing”. Een voetnoot vermeldt dat het Instituut “zeer waarschijnlijk geheel of gedeeltelijk verantwoordelijk” zal worden, maar dat “de definitieve wetgevingsteksten hierover nog niet zijn aangenomen”.[2]

Op 20 oktober 2026 kondigt minister David Clarinval in de Kamercommissie voor Sociale Zaken aan dat het ontwerp voor het governancekader van de AI Act samen met de minister bevoegd voor Digitalisering in de eerste helft van 2027 zal worden ingediend. Dat is het aangekondigde tijdschema in een voorlopig verslag, geen bewijs dat een wet is aangenomen of bekendgemaakt. Deze informatie vult de vaststelling van 6 oktober aan; zij neemt niet weg dat moet worden nagegaan welke teksten sindsdien tot stand zijn gekomen.[10]

Voorbereid zijn is nog niet bevoegd zijn

Het ontwerp bereidt terecht voor: capaciteit, richtsnoeren voor kmo’s en een laboratorium voor AI-toezicht. Maar een strategisch plan kan op zichzelf niet de bevoegdheid verlenen om een document op te eisen, een maatregel op te leggen of een sanctie uit te spreken. De beoogde nieuwe bevoegdheden moeten berusten op de teksten die ze toekennen, zonder afbreuk te doen aan de bevoegdheden die al bestaan. Dat onderscheid beschermt iedereen: de onderneming die haar verplichtingen moet kennen, de persoon die een rechtsmiddel zoekt en de medewerker die de grenzen van zijn opdracht moet kennen.

De omgekeerde conclusie zou even onjuist zijn. Het ontbreken van een aanwijzing op een bepaalde datum plaatst het gebruik van AI niet buiten het recht. Gegevensbescherming, arbeidsrecht en consumentenrecht blijven gelden, elk met de eigen bevoegde instanties.

Eerst de functies in kaart brengen, dan de trajecten testen

Mijn eerste voorstel, uit de bijdrage die ik voor de raadpleging heb voorbereid: publiceer een overzicht van functies in plaats van een adressenlijst. Wie informeert? Wie ontvangt een melding? Wie onderzoekt een klacht? Wie beslist? Bij elke functie zou de rechtsgrond staan, bijgewerkt zodra de regels veranderen. Een doorverwijzing van de ene dienst naar de andere wordt zo begrijpelijk, in plaats van aan te voelen als een gesloten deur.

Mijn tweede voorstel: geef de ambitie van het BIPT om een “kompas in de digitale wereld” te zijn praktisch vorm op basis van echte gebruikerstrajecten. Het ontwerp beschrijft een richtinggevende opdracht, geen software met die naam. Het voorziet ook in een onderzoek naar een ondersteuningsdienst voor de digitale economie in 2027–2029. De hier voorgestelde trajecten vormen onze bijdrage aan die reflectie.[2] Mensen moeten hun probleem kunnen uitleggen voordat zij weten hoe het juridisch wordt gekwalificeerd. Het traject moet vervolgens aangeven wat de betrokken dienst kan doen, welke documenten nuttig zijn en wat de volgende stap is. Een ontvangstbevestiging is geen beslissing; een melding opent niet altijd een procedure. Wie dat vroeg uitlegt, voorkomt teleurgestelde verwachtingen.

Het zou nuttig zijn die trajecten vóór publicatie te testen met burgers, kmo’s en mensen die minder vertrouwd zijn met digitale middelen. De raadpleging is het geschikte moment om dat te bespreken.

De voorstellen in deze vier artikelen zijn van de auteur en komen uit de bijdrage die hij voor de BIPT-raadpleging heeft voorbereid. Zij verbinden het Instituut niet.

Een autoriteit aanwijzen volstaat niet. Ook moet worden bepaald wie adviseert, wie toezicht houdt, wie beslist en hoe expertise wordt gedeeld. Vier buitenlandse voorbeelden verduidelijken die keuzes, op voorwaarde dat elk voorbeeld in zijn eigen juridische ontwikkelingsfase wordt gelezen.

Duitsland: een aangenomen wet. Het KI-MIG van 22 juli 2026 (BGBl. 2026 I nr. 223) kent de Bundesnetzagentur een principiële bevoegdheid toe, met uitzonderingen voor bepaalde producten en financiële activiteiten. Een onafhankelijke kamer met drie leden brengt jaarlijks verslag uit aan de Bundestag. Haar werkterrein is nauwkeurig afgebakend: bepaalde biometrische AI-systemen met een hoog risico die worden ingezet voor rechtshandhaving, grensbeheer, rechtsbedeling en democratie, evenals de systemen met een hoog risico uit de punten 6, 7 en 8 van bijlage III. § 2 behoudt het toezicht op systemen die door overheidsinstanties van de Duitse deelstaten (Länder) in de handel worden gebracht, in gebruik worden gesteld of gebruikt, echter voor aan de bevoegde autoriteiten van die deelstaten. Deze kamer is dus geen algemene autoriteit voor alle AI-systemen.[3]

Nederland: een voorstel. Op 20 april 2026 presenteerde de regering een model dat steunt op bestaande toezichthouders, gecoördineerd door de Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur. Het gaat om een voorstel, niet om een aangenomen wet.[4]

Oostenrijk: een ondersteunende dienst. De Oostenrijkse wet belast de RTR met informatie en advies over AI (“Informations- und Beratungsangebot”) voor media, telecommunicatie en postdiensten.[5] Dat is een ondersteunende functie. Zij schept op zichzelf geen algemene sanctiebevoegdheid.

Verenigd Koninkrijk: expertise delen. Het Digital Regulation Cooperation Forum omschrijft zijn groep voor AI-audits als een “internal, cross-regulatory forum”. Toezichthouders wisselen er auditmethoden uit en vergelijken de bevoegdheden die de wet hun elk toekent.[6] De groep creëert geen gemeenschappelijke autoriteit en geen nieuwe bevoegdheid.

Drie functies die niet mogen worden verward

Deze voorbeelden tonen drie afzonderlijke functies. Advies helpt een onderneming te begrijpen wat van haar wordt verwacht. Het delen van auditcapaciteit helpt toezichthouders beter te werken. Toezicht en sancties vereisen een eigen wettelijke bevoegdheid. Een instelling kan de drie functies vervullen, maar de betrokkene moet weten met welke functie hij te maken heeft.

De bijdrage die ik voor de raadpleging heb voorbereid, trekt daaruit een praktisch gevolg: een onderneming die te goeder trouw een vraag stelt, mag niet vrezen dat die vraag aanleiding geeft tot een onderzoek naar haar. De manier waarop advies en toezicht informatie delen, of niet delen, bepaalt de kwaliteit van de vragen die het Instituut zal ontvangen.

Samenwerken zonder de rollen te vervagen

Een Nederlandse brief van 8 juli 2026 verduidelijkt de grens. De voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State bespreekt daarin twee artikelen van het wetsvoorstel. Over artikel 4.1 acht zij het begeleiden van een project in een regulatory sandbox onverenigbaar met de rechtsprekende functie. Bij artikel 5.1 vraagt zij uitdrukkelijk dat de bepaling niet van toepassing is op het voorzitterschap van die afdeling: met andere autoriteiten een uniforme interpretatie overeenkomen zou onverenigbaar zijn met de onafhankelijke rechtsprekende functie. Zij laat niettemin ruimte voor samenwerking die nodig is voor effectief toezicht, op voorwaarde dat die de onafhankelijkheid niet in het gedrang brengt.[7] Dezelfde brief noemt een voorgenomen gezamenlijk expertiseteam, zonder te stellen dat dit al werkt. Het betreft een consultatiereactie, geen rechterlijke uitspraak.

Voor België is dit een les in werkwijze. Voordat samenwerking wordt toegejuicht, moeten de rollen die worden samengebracht duidelijk zijn. Ons voorstel: test de beoogde afspraken aan de hand van twee of drie fictieve gevallen. In het ene komen een technisch probleem en gevolgen voor een persoon samen; in het andere ontstaat een meningsverschil tussen diensten. De test zou tonen welk traject wordt gevolgd, wie voor elke stap verantwoordelijk is en wat de gebruiker te weten komt.

De voorstellen in deze vier artikelen zijn van de auteur en komen uit de bijdrage die hij voor de BIPT-raadpleging heeft voorbereid. Zij verbinden het Instituut niet.

Een strategisch plan krijgt betekenis in een dossier dat op maandagochtend wordt geopend, een moeilijke vraag of een uitleg die moet worden herhaald. Het ontwerp 2027–2029 erkent die werkelijkheid. Het plaatst permanente vorming, talen, samenwerking tussen diensten en aanwerving centraal in de werking van het Instituut, vooral voor de nieuwe digitale domeinen.[2]

Breng de verschillende beroepen rond één casus samen

Een fictief voorbeeld: een onderneming vraagt of haar nieuwe instrument aan de regels voldoet. De ingenieur wil begrijpen hoe het werkt. De jurist onderzoekt verplichtingen en bevoegdheden. De econoom verduidelijkt de gevolgen voor de markt. De medewerker aan het onthaal moet uitleggen welke vragen onmiddellijk kunnen worden beantwoord. Deze perspectieven vullen elkaar aan wanneer zij vroeg samenkomen.

Deze bijdrage stelt daarom workshops voor met fictieve casussen op basis van geanonimiseerde echte dossiers, tijdelijke uitwisselingen tussen diensten en opleidingstijd die in de werklast is opgenomen. Zonder die vastgelegde tijd moet opleiding telkens wijken voor het volgende dringende dossier. Daarnaast stelt zij voor dat een collega die aan een Europese werkgroep deelneemt, in enkele gedateerde regels rapporteert wat hij daar heeft geleerd.

Wat de zaak Sewan kan leren

Rechtspraak kan dit gezamenlijke werk voeden, op voorwaarde dat zij volledig wordt gelezen. De zaak Sewan tegen het BIPT leidde tot twee arresten van het Marktenhof.

Op 8 maart 2023 handhaafde het Hof de vaststelling van de tekortkomingen. Het oordeelde wel dat de geldboete, die een strafrechtelijk karakter heeft, “niet naar behoren is gemotiveerd”: de beslissing verklaart niet waarom bepaalde verzachtende omstandigheden buiten beschouwing zijn gelaten, noch waarom het aangekondigde bedrag ongewijzigd bleef ondanks de corrigerende maatregelen van de operator. Het vernietigde de beslissing uitsluitend op dat punt, verwees de vaststelling van het bedrag terug naar het BIPT en veroordeelde het Instituut in de kosten.[8]

Op 20 maart 2024 bevestigde het Hof in een tweede arrest het beginsel en de evenredigheid van de geldboete, maar vernietigde het de verhoging wegens een verzwarende omstandigheid. De motivering onderscheidt twee zaken. Ten eerste de kennis van de regelgeving, waarop de beslissing zich beroept: “Dat Sewan de regelgeving kende, is niet abnormaal, integendeel.” Ten tweede het besef die regels te overtreden, dat het BIPT pas in zijn conclusies aanvoert: dat zou een opzettelijke inbreuk veronderstellen, die het Hof niet bewezen acht. Nalatigheid, zelfs onverschoonbare nalatigheid, is geen opzet. Omdat beide partijen gedeeltelijk in het ongelijk werden gesteld, werd geen rechtsplegingsvergoeding toegekend.[9]

De les is niet dat een argument nooit voor de rechter mag worden ontwikkeld. Zij is concreter: een verzwarende omstandigheid moet worden bewezen en een geldboete moet stap voor stap worden gemotiveerd. Een workshop kan die keten in deze twee openbare arresten volgen. Welk feit staat vast? Welke regel geldt? Waarom rechtvaardigt dat feit dat bedrag?

Deze arresten zeggen niets over de algemene kwaliteit van een team. Zij beantwoorden specifieke middelen in een specifiek dossier. Wat wordt bevestigd, is even belangrijk als wat wordt gecorrigeerd.

Meet wat helpt om beter te werken

Het ontwerp voorziet in indicatoren en periodieke evaluatie, en erkent tegelijk dat resultaten ook van externe factoren afhangen.[2] Voor toezichtstaken stelt de bijdrage indicatoren over het verloop van de procedure voor, niet over het volume: de behandelingstijd van een melding, de tijd tussen de afronding van het onderzoek en de beslissing, en het gevolg dat aan gevraagde correcties wordt gegeven. Een cijfer staat nooit op zichzelf. Minder meldingen kunnen wijzen op betere informatie, maar ook op een traject dat moeilijker te vinden is geworden.

De voorstellen in deze vier artikelen zijn van de auteur en komen uit de bijdrage die hij voor de BIPT-raadpleging heeft voorbereid. Zij verbinden het Instituut niet.

Een zoekmachine toont een sanctie, een datum en een titel. De lezer denkt het antwoord te hebben. Maar de beslissing kan zijn betwist, gedeeltelijk vernietigd en vervolgens opnieuw genomen. De zaak Sewan laat dat zien: zonder het tweede arrest kan het eerste misleiden; zonder het eerste is het tweede moeilijk te begrijpen.

Wat EU TELECOMS wil doen

EU TELECOMS is het onafhankelijke project voor documentair onderzoek dat ik ontwikkel. De ambitie is Europees en meertalig: beslissingen van telecomregulatoren verbinden met de beroepsprocedures waarin zij zijn onderzocht, en vervolgens met de relevante Europese teksten, inclusief data en officiële documenten. Het project is in ontwikkeling. Zoeken op beslissing en beroep is nog niet publiek toegankelijk. We zullen die functie pas aankondigen nadat zij is gecontroleerd.

Het instrument spreekt namens geen enkele autoriteit en vervangt de officiële publicaties niet.

Vier eisen voor betrouwbaar onderzoek

Koppel de juiste beslissing aan het juiste beroep. In Sewan zijn er twee arresten, met een jaar ertussen. Een fiche die ze samenvoegt, zou onjuist zijn. Als een vervolg niet is teruggevonden, moet dat worden vermeld, zonder te concluderen dat het niet bestaat.

Scheid wat wordt bevestigd van wat wordt gecorrigeerd. “Het BIPT teruggefloten” en “de sanctie bevestigd” zijn twee onjuiste samenvattingen van hetzelfde dossier.

Respecteer wat de bron niet openbaar maakt. Het arrest van 2024 vermeldt dat bepaalde bedragen vertrouwelijk zijn. Een zoekmachine mag die niet reconstrueren.

Onderscheid de taal van de interface van de taal van de tekst. Een vertaalde interface helpt bij het zoeken; de beslissing is gezaghebbend in haar authentieke taal. Een doorslaggevende passage moet opnieuw in het origineel worden gelezen.

Ten dienste van dialoog, niet van een ranglijst

Het ontwerpplan herinnert eraan dat beslissingen van het BIPT kunnen worden aangevochten bij het Marktenhof, dat ze kan schorsen, vernietigen of vervangen (pagina 22, onderdeel 2.1).[2] Dat betekent niet dat elk beroep de beslissing automatisch schorst. De bevoegdheden van de rechter en de voorwaarden daarvoor moeten worden nagegaan aan de hand van het rechtsregime dat op de bestreden beslissing van toepassing is. Beroepsprocedures kunnen het leren binnen het Instituut en het inzicht van praktijkjuristen bevorderen. Zij vormen geen ranglijst.

U kunt de voortgang volgen op de projectpagina van EU TELECOMS. De twee Sewan-arresten zijn gepubliceerd op de website van het BIPT.[8][9]

Vertrouwen begint wanneer de lezer kan controleren wat hij geacht wordt te geloven. Voor een juridisch instrument is de weg naar het bewijs tonen waardevoller dan een stellig antwoord.

De voorstellen in deze vier artikelen zijn van de auteur en komen uit de bijdrage die hij voor de BIPT-raadpleging heeft voorbereid. Zij verbinden het Instituut niet.